برآمدم ؛ و آن « برج » بر تمام شهر و نواحى و دهات حول شهر مشرف است . و الحق بسيار خوب شهرى و خوش محلى است . اشجار و حدايق « 1 » بسيار و آب فراوان در اصل شهر و اطراف واقع و جارى است . از حال آن « برج » و بانى آن ، غير اين‌كه از طفلى كه در آن‌جا بود ، پرسيدم كه : « اين را كه و براى چه ساخته است ؟ » در جواب گفت : « براى گوسفند ساخته‌اند . » ، چيزى ديگر معلوم نگشت . در وقت برگشتن ، در جانب غربى شهر ، مسجدى كه حال از زلزله خراب شده است ، « 2 » و مناره بلندى كه مشرف بر شهر و همهء اطراف است ، از آن مسجد بر پا مانده ديدم . و بر آن مناره ، به هزار مشقّت برآمده ، مجددا از تفرّج آن شهر « خرّم » و اطراف « آبادان » محفوظ شدم . جز اين دو سه قبه امام‌زاده « 3 » و مسجد در آن شهر هست .

--> ( 1 ) . حدايق , ( hadaeq ) جمع « حديقه » ، به معنى « باغ‌ها » . ( 2 ) . مسجد جامع دماوند در مركز بافت قديم شهر و در محله قاضى واقع شده است . طبق گفته آندره گدار از جمله مساجد اوليه ايران است كه به سبك اعراب در ايران بنا شده است . آثارى كه از قديم در اين مسجد باقى مانده ، به حدود قرن پنجم هجرى باز مىگردد . متأسفانه بر اثر زلزله‌هاى فراوان و تعميرات پىدرپى به ساختمان اصلى و تاريخى صدماتى وارد شده است . مناره مدور آجرى ساده كه بر روى پايه چهار گوش آجرى قرار گرفته ، تنها يادگار از بناى مسجد سلجوقى است . در روى اين مناره كتيبه‌اى به خط كوفى و تزئينات ديگرى به شيوهء قرن پنجم و نيز تعمير آن در سال 821 ه . ق . و تاريخ تعميرهايى چون 927 ، 1024 ، 1030 و 1081 ه . ق . ( عصر صفويه ) به چشم مىخورد ( آثار تاريخى دماوند ، 60 - 62 اعتماد السلطنه تاريخ اولين تعمير را 812 ه . ق . مىداند و مىگويد : « . . . از آثار قديمه چيزى باقى نيست ، مگر مناره‌اى كه ضلع شمال شرقى است . تقريبا يك ربع از اين مناره خراب شده است و آنچه از آن باقى است ، 14 الى 15 ذرع است . » ( مطلع الشمس ، 1 / 10 - 15 ؛ مرآت البلدان ، 4 / 2009 - 2011 ) . ( 3 ) . مىتوان به بقعه امامزاده عبد الله و خليل الله ( برج آرامگاهى ترك‌دار ) در مركز شهر و مربوط به قرن 6 يا 7 هجرى ( شماره ثبت 921 ، 25 / 3 / 1351 ) ؛ امامزاده هفتادتن در مركز محله درويش شهر ( بناى خشتى - قلى ؟ ؟ مربع شكل ) با قدمت بيش از 150 سال ؛ امامزاده عبد الله و عبيد الله در محله درويش ( برج ترك‌دار با 33 ترك و گنبد رك و كاشى فيروزه‌اى رنگ ) به شماره ثبت 922 تاريخ 4 / 4 / 1351 متعلق به اواخر دوره سلجوقى يا اواسط حكومت مغول ؛ امامزاده شمس الدين محمد در محله فرامه در ضلع شرقى رودخانه دماوند ، كه نسب وى را به زيد مىرسانند و بناى اوليه و قدمت آن به 700 يا 800 سال پيش باز مىگردد ، امامزاده فضه خاتون در فاصله 870 مترى شمال مسجد جامع و در محله روح‌افزا ، منسوب به فضه خاتون دختر پيشواى هفتم شيعيان اثنى عشرى ( بناى مقبره برجى ) از قرن 6 يا 7 هجرى ؛ امامزاده قاسم در 1920 مترى شمال مسجد جامع و در محله اوره ( برجى از خارج مدور و از داخل هشت ضلعى ) ، مربوط به عصر